Tüm dünyanın kadim, Türklerin en eski zeka oyunu Mankala

0

Dünyanın en eski oyunlarından biri olan mankala, dünyanın hemen hemen her yerinde oynanıyor ve Türk dünyasında Köçürme olarak anılıyor. Binlerce yıllık geçmişe sahip bu oyunun satrancın atası olduğu ileri sürülüyor.

Mankala, dokuz taş gibi etrafta ne bulunursa onlarla oynanabildiğinden, dünyanın en geniş coğrafyada oynanan oyunlarından biri.

rules-mancala_1e943264728b728d

Afrika’da yerde açtıkları çukurların içinde çakıl taşlarıyla, kum üzerine çizdikleri çemberlerde deniz kabuklarıyla ya da oydukları tahtalar içinde tohumlarla oynanıyor.

Two elderly men playing a board game on the dusty ground in Doro camp. The men would rather go home to their village and cultivate the fields, than to sit and think of ways to kill time in a refugee camp.

Türkler hayvancılık döneminde keçi, koyun veya develerin kurumuş gübresi olan korgol veya kumalak ile oynarlardı. Kazakistan ve Kırgızistan’da bugün halâ bu adlarla (Tokuz Korgool, Dokuz Kumalak) tanınıyor.

1048073

Oyundaki çukur ve kullanılan taş sayısı milletlere göre değişiyor. Dünyada Mancala, Mankalah, Mangala ve benzeri isimlerle bilinen oyunun, Türkiye’de ve Türk dünyasındaki genel adı Köçürme.

IMG_0115ACC

Oyun, bin yıl önce yazılan Kaşgarlı Mahmut’un Divan-ı Lügat’it Türk adlı kitabında da bu adla geçiyor.

Two_Ottoman_women

Türkiye’de Kale, Kuyu, Kuyu Gayası, Kuyucuk, Mankala, Mangala, Melle Kayası, Güç Oyunu, Tokuz Korgool, Dokuz Kumalak vb. 225 değişik adla bilinen ve halen oynanan mankala, bir iddiaya göre Arapçadaki hareket ettirmek kelimesinden türemiş bir isim.

M.Ob.2481; Mock, Johann Samuel (ca. 1687-1737) (malarz); Gra w mangalę; 1 poł. XVIII w.; olej; płótno; 172 x 197,5 ; [188 x 215 x 10]

Kesin olan Avrupa’ya Türkler vasıtasıyla geçen bir oyun olduğudur.

Pallanguzhi-2

Mankala veya Mangala belirli bir oyunun adı değil, oyunların genel adı. Üzerinde farklı sayılarda çukurlar bulunan, genelde tahta bir tabla üzerinde, sayılı misket veya taşlarla oynanıyor.

100_3458_erin_peterson-1024x768

Satrancın Batı ülkelerindeki rolünü Asya ve Afrika ülkelerinde satrançla birlikte mankala görüyor. Irak‘ta oynanan HalusaFilistin‘de oynanan El-mankala ve bir Baltık Alman oyunu olan Bohnenspiel ile çok benzerlik gösteriyor.

image10

Mısır‘daki bedevilerarasında oynanan kuralları büyük ölçüde farklı olan Mangala isimli bir başka bir oyun da bulunmaktadır.[1][2]

dsc_0920

16. yüzyıldan başlayarak Türk minyatürlerinde mangalaya ait tasvirler yer almış.[3] Metin And‘a göre bu oyun mankala oyunlarından bahseden ilk eserlerden olan Binbir Gece Masalları‘nda anlatılan (15. gece) mankala ile doğrudan ilişkili olabilir.[4]

brians-mancala-board-1-

Batılı kaynaklarda ise mangaladan ilk kez 1694’te İngiliz oryantalist Thomas Hyde‘nin çalısmasında bahsedilmiş.[5]

image1

Jean Antoine Guer’in 1747 yılında Paris’te yayımlanan Moeurs et Usages des Turcs (Türkler’in Gelenek ve Alışkanlıkları) isimli eserinde, oyundan Mangola olarak bahsediliyor.[6] İngilitere’de 1860 başlarında Mangola yeni bir oyun olarak tanıtılmış ve Jaques şirketi tarafından yayımlanmış.[7]

pr_01_257

Bugün Türkiye’de klasik mangala oyun kuralları bilinmek ile birlikte Güneydoğu Anadolu‘da Gaziantep gibi bölgelerde oynanan aynı isimdeki oyun daha çok Suriye kökenli La’b Mecnuni (Mecnun Oyunu) ile benzerlik gösteriyor.[7]

mancala 3

 

Ayrıca Anadolu‘da oynana farklı mankala türevleri de bulunuyor: Erzurum‘daki PıçSafranbolu‘daki AltıevIlgın‘daki Meneli Taş, vb.[8][9]

SC239202

Memphis, Thebes ve Luxor’da tapınak çatılarındaki taşlara kazınmış çukurlar oyunun milattan 1400 sene önce Eski Mısır‘da benzer oyunların oynandığını kanıtlıyor.

Yarda_Mankala

Oyunun hesap yapmak ve malları saymak için kullanılan tablalar üzerinden geliştirildiği zannediliyor. Sümerlerden kalan benzer tablalar Mezopotamya‘da da bulunmuştur.

image9

Abdulvahap Kara‘nın Kazakistan’daki tespitlerine göre oyunun Türkler’deki geçmişi 4000 yıl.

20140509-163757

2 sıralı Mankala tahtası ekvatorun kuzeyinde, 4 sıralısı güneyinde yaygın olmak üzere pek çok çeşidi tüm Afrika’da oynanıyor. Oyun XIX. YY. Sömürgecilik Faaliyetleri ile taşınan köleler aracılığıyla Karayipler ve Güney Amerika’nın doğu kıyısına da yayılmış. HindistanSri LankaEndonezyaMalezya ve Filipinler‘de de çeşitleri oynanıyor.

maxresdefault

Afrika’da wari, warri, ware, walle, awari, aware, awaoley, awele, oware, owari, wouri, bao, soro, mangola, gabata, mulabalaba, ayo ve sadeqa gibi farklı isimlerle anılıyor. Bu isimlerin bazıları belli mankala çeşitlerinin isimleri. En tanınmışları Nijerya’dan Ayo ve batı Afrika ile Karayipler’de oynanan Wari.

manka

Mankala çeşitlerini birbirlerinden ayıran en büyük fark sıra sayısıdır. 2, 3 ve 4 sıralı olmak üzere üçe ayrılıyor. Gana’dan 2 sıralı Oware dünyada en yaygın mankala türü.

Img7207

İkinci büyük fark oyunun tek turlu, çok turlu ya da Hint usulü oynanması. Tek turlularda, çukurlardan birindeki taşlar alınır ve sıradaki çukurlara bırakılır.

rules-mancala_1e943264728b728d

Çok turlularda, son bırakılan taş dolu bir çukura bırakılırsa oyuncu bu çukurdaki taşları alarak tekrar oynar ve son taşını boş bi çukura bırakana kadar oynamaya devam eder.

maxresdefault

Hint usulünün çok turludan tek farkı son bırakılan çukur değil de takip eden çukurdan oyuna devam edilmesidir ve sıranın karşıdakine geçmesi için son taşın bırakıldığı çukurdan sonraki çukurun boş olması gerekir.

Yazar hakkında

Tamar M. Tegün

Co-Founder of Cokiiya.com Founder of Gurbetten Arıyorum and EnjoyinGeorgia Freelance journalist, writer, traveller.

Yorum yok

Bu da ilginizi çekebilir..

Kyanit

Rahatlatır. Korkulardan arınmasını sağlar. Negatif enerjiyi yok eder pozitif enerji yayar. BİYOLOJİK ETKİLERİ: Bilinçli rüyalar görmenizi ve rüyalarınızı hatırlamanızı sağlar. Yastığınızın altına koyarak uyuyabilirsiniz. Bütün ...
error: